دولت آل بویه

تعرفه تبلیغات در سایت
عنوان عکس عنوان عکس عنوان عکس عنوان عکس
عنوان عکس عنوان عکس عنوان عکس عنوان عکس
عنوان عکس عنوان عکس عنوان عکس عنوان عکس
عنوان عکس عنوان عکس عنوان عکس عنوان عکس
عنوان عکس عنوان عکس عنوان عکس عنوان عکس

لینک دوستان

    امکانات وب

    برچسب ها

    تاریخ آل بویه

    مقدمه ...........

    چکیده ...........

    واژه گان کلیدی ……

    آل بویه وبستراجتماعی سیاسی ان ............

    زنده گی نامه  بنیان گذارآل بویه وچگونگی به حکومت رسیدن انها ..............

         الف : آل بویه فارس ............

          ب  : آل بویه عراق ...........

         ج   : آل بویه ری همدان واصفهان .............

    روابط خارجی وداخلی حکومت آل بویه ................

    آ ل بویه وگسترش فرهنگ وتمدن اسلامی ..........

    نقش حکومت آ ل بویه درگسترش تشیع ................

    عوامل فروپاشی حکومت ................

    نتیجه ...........

    منابع...............

    مقدمه :

          تاریخ حکومت اسلامی بعد ازشهادت حضرت علی علیه اسلام به صورت خلفای خاندانی ویا حکومت های خاندانی تبدیل می شود که نمونه آن خلفای بنی امیه وبنی عباس است. اما ازقرن دوم به بعد دیگرحکومت های محلی وخاندانی زیادی درتاریخ اسلام ظهورپیدا می کند واین حکومت ها درمناطق مختلف وبا دیدگاه های متفاوت ازهم عرض اندام کردند. درمناطق شرقی دنیای اسلام حکومت های طاهریان، صفاریان، علویان طبرستان، آ ل زیار، آ ل بویه، سامانیان، غزنویان، سلجوقیان وخاندانهای دیگری که بعد ازقرن پنجم شکل گرفتند همه درتاریخ اسلام نقش های داشته اند. این خاندان های حکومتگرهمواره برسرمناطق تحت حاکمیت شا ن درنزاع بودند وکشمکش های متداوم میان اینها برای تصاحب قلمرودیگران کشتارهای زیاد ی را درقبال داشتند.  دراین نوشتارخاندان آ ل بویه مورد تحلیل وارزیابی است که درمیان سالهای 322 و447 ه ق درمناطق وسیع ازدنیای اسلام حکومت می کردند.

    چکیده :

    حکومت آ ل بویه را آنچه تاریخ نشان میدهد یک خاندان حکومتگراست که ازدیلم وازدل قدرت آ ل زیارسربیرون کردند. این خاندان شیعه مذهب با عزم راسخ که دربنیانگذاران شان برای تشکیل حکومت اسلامی وشیعی وجود داشت بسیاربه زودی توانیستند قلمرووسیعی ازدنیای اسلام را تحت قیمومیت خود درآورد. مراکزعمده این حکومت بغداد، فارس واصفها ن بوده است که ازاین سه منطقه تمامی سرزمین زیرسلطه شان را به خوبی اداره می نمودند . امرای این خاندان ازدیانت، تدبیر، سیاست ومدیریت درنظم دادن حاکمیت شا ن براجتماع آن روزبه خوبی برخورداربودند. این نکته موجب شده است، نام خاندان آ ل بویه به عنوان یک حکومت شیعی دردل تاریخ اسلام به خط زرین نوشته شود.

      

    واژه گان کلیدی : حکومت خاندانی، آ ل بویه، دیلم، عماد الدوله، رکن الدوله، معزالدوله.

     

     

     

     

    آل بویه وبستراجتماعی سیاسی آن

          دردوران سیاه حکومت عباسی ها بسیاری ازسادات وعلویان که ازظلم وستم حکومت به تنگ می آمدند ویا ازتهدید جان شان مجبورمی شدند به نواحی کوهستانی شمال وشمال شرقی ایران

    امروزپناهنده شوند. این مناطق که به لحاظ جغرافیای کوهستانی است ظاهرا دورازدست رسی های اسان حاکمان ظالم خاندان عباسی ویا دست نشانده گان آنهابوده است. مناطق دیلم وگیلان امروزی یکی ازآن مناطق است که بسیاری ازعلویان فراری را دران روزگاربه خود را ه داده بود. طبعًا این مهاجرت ها سبب شناسای افکارواندیشه های می شود که مهاجران به ان مناطق با خود برده اند. این سادات که درساحات کوهستانی دیلم قرارگرفته بودند وظاهراً ازدست رسی مستقیم خاندان عباسی بدوربودند درشناساندن اهل بیت پیامبر(ص) تلاش کردند ومردم آن مناطق نیزتاحدودی این افکارواندیشه را پذیرفتند. ازجانب دیگرحکومت علویان طبرستان نیزاین نکته را روشن می کند که مناطق طبرستان ودیلم  تفکرشیعه را با خود دارد. چون سالهای متمادی علویان طبرستان درسرزمین وسیع ازاین جغرافیا حکومت کردند. ارزشها واعتقادات شیعی میراث است که ازدوران حکومت طبرستان دراین مناطق برجاست. با توجه به  نکات که اشاره شد به لحاظ اجتماعی این مناطق اماده گی پذیرش افکارواعتقادات شیعی را داشتند وازهمین خاطربود که شماری ازعلویان پناه گاهی شان این سرزمین بودند.

          اما ازبعد سیاسی شان، انقراض نخستین علویان طبرستان که درسال 175 روی کارامدند، به معنی ازمیان رفتن تمامی اعتقادات شیعی وگرایش های شیعی درمناطق طبرستان ودیلم نبوده است؛ بلکه این ارزش ها زنده وپویا درمیان مردم بودند. مردم این مناطق خاطرات این حکومت را ازیاد نبرده بودند. به عبارتی اندیشه شیعه دررگهای مردم وشیعیان جاری بود. اینان به دنبال فرصت بودند که چگونه بتوانند دارای حکومت با ارزش های شیعی باشند. " درسال 250جرقه تشکیل نخستین دولت علوی درطبرستان زده شد. این جرقه ، چنانکه گذشت، رویدادی بود که ریشه درتحولات پشین داشت. عاملان طاهری درطبرستان به مردم ستم می کردند وبه تدریج خشم مردم را برانگیختند. شخصی بانام جابرابن حارون نصرانی زمین های بی مالک دیلم وگیلان را به نام امیرطاهری به تصرف درمی آ ورد. این رویدادها زمینه شورشی را فراهم کرد که علویان رهبری آن را دردست گرفتند" (جعفریان ، 1387 : 223 ). 

           مسا له دیگرکه بسیارتاثیرگذاراست دراینکه بستری شد برای نفس کشیدن سیاسی آ ل بویه وتبارزاین خاندان به عنوان یک حکومت شیعی، ضعف خلافت عباسی ها وبوجود آمدن حکومت های محلی درگوشه های قلمرو خلافت آنها ست. این حکومت های محلی که بیشتردراطراف مناطق دیلم شکل گرفته اند عبارت اند از: آ ل زیاردرمناطق اصفهان، شیراز، ری، همدان وکرج ودرخیلی ازمناطق دیلم.  سامانیان درمناطق ماورالنهروخراسان وطاهریان نیزدرمرزهای شرقی دیلم به صورت پراکنده  قرارداشتند. اینان دایما دررقابت های خاندانی قرارداشتند وازضعف یکدیگراستفاده نموده با لشکرکشی وارد سرزمین های همدیگرمی شدند. این نابسامانی های سیاسی قطعا به نفع آنانی است که بدنبا ل فرصت هستند وازآن استفاده میبرند. دراین کشمکش های رقابتی بنیانگذارآ ل بویه که ابتدا دراردوی ماکان بن کاکی مشغول خدمت بود وبعد ها دردستگاه آ ل زیاروارد شد وازمنصب خوبی برخوردارگردید، بیشتردرتلاش بالا گرفتنش شد. ازسرداران بزرگ خاندان آ ل زیاروشمگیرومرداویج هستند که درابتدایی شکل گیری حکومت آ ل بویه ازقدرت سیاسی برخورداربودند. وشمگیردرری صاحب قدرت بود ومرداویج دراطراف کرج ودیلم. ابوشجاع ماهیگیرموسیس آ ل بویه  که درلشکرمرداویج خدمت میکرد دارای سه پسربود بنام های علی، حسن واحمد. علی ازطرف مرداویج برای گرفتن اصفهان ازدست عمال خلیفه عباسی مظفربن یاقوت  گماشته شد. علی با شجاعت ورزمندگی که داشت سرزمین اصفهان را ازدست یاقوت بیرون کرد ومورد تحسین مرداویج آ ل زیارقرارگرفت. اما مرداویج هراس ازاین داشت که مبادا یک روزی پسران ابوشجاع  درد سری برای خود آنان بوجود آ ورد. به برادرش وشمگیردستورداد تا علی را درری به قسمی دربند کند اما او ازاینکارعاجزماند.

          

     

    زندگی نامه بنیان گذارآ ل بویه وچگونگی به حکومت رسیدن آنها

     

         چنانچه درمنابع تاریخی آمده است اینکه ابوشجاع بویه که ازنسب، به بهرام گور ویا به یزد گرد سوم ساسانی میرسد درمنطقه بنام کیاکلیش که ازنواحی دیلم است به دنیا آمده وشغلش درابتدا ماهی گیری بوده است. این مرد شجاع چنانچه پیش تذکررفت درخدمت ماکان کاکی فرمانده بزرگ زیاری شروع به خدمت نمود. اندکی که گذشت بویه بنابرکارائی ولیاقت  که داشت ازجایگاهی برخوردارگردید. بویه دارای سه پسربود بنام های علی، حسن واحمد، اینان نیزدردیلم تحت حمایت وخدمت ماکان کاکی بودند. زمانیکه اختلافات میان  مرداویج زیاری و ماکان کاکی رخ نمود ودرآن مرداویج برنده گردید، هرسه فرزند بویه جانب ماکان کاکی را رها نموده وارد فرماندهی مرداویج شدند. بنابرلیاقت، جسارت وتدبیری که این هرسه برادرداشتند به زودی درمیان اردوی مرداویج نفوذ قابل ملاحظه ای را پیدا کردند. مرداویج علی پسربزرگ بویه را به حکومت کرج گماشت وعلی پس ازشکست دادن مظفربن یاقوت، اصفهان و شیرازرا نیزتصرف کردودرسال 321 ه ق برتخت سلطنت درشیراز تکیه نمود. بعد ازکشته شدن مرداویج غلامان ترک ازترس غلامان دیلمی به اطراف فرارکرد و فضابرای علی ودیلمیان آسوده گردید. حسن برادردیگری علی بر ری وکاشان استیلا پیدا کرد. احمد پسرسوم بویه با فتح نمودن کرمان درسال 334 وارد بغداد شد ومرکزخلافت را نیزبدست آورد. المستکفی با الله  عباسی که بنام خلیفه بود ازورود احمد آ ل بویه استقبال کرد. خلیفه عباسی علی را عماد الدوله، حسن را رکن الدوله واحمد را معزالدوله لقب داد. با استلا یا فتن احمد بربغداد وکسب لقب معزالدوله این سه برادرحاکم بلامنازعه ای خیلی ازمناطق شد که قبلا تحت حاکمیت خلفای عباسی بودند.

          این خاندان  بعد ازعلویان طبرستان اولین خاندانی شیعی است که درشرق دنیای اسلام به حکومت میرسد. دوران حکومت این خاندان میان سالهای 322 ه ق تا سال 447 ه ق بوده است. طوری که پیشترنیزاشاره شد بنیانگذاراین خاندان ازمناطق دیلمان وازمیان اردوی مرداویج زیاری به این جایگاه رسید وحکومت شیعی را شکل داد که بیشترازیک قرن دوام آورد. سه پسربویه، علی (عماد الدوله)، حسن (رکن الدوله) واحمد (معزالدوله) درسه حوزه قدرت تکیه براریکه حکومت داری زدند ... علی حکومت فارس  رادردست داشت طوریکه حسن حکومت  ری ، اصفهان وهمدان را اداره می کرد بعد ازانکه به حکومت کرمان گماشته شد خوزستان را گرفت وبه سمت بغداد پیش رفت وباالا خره درسال 334 ه ق بغداد را گرفت، که بغداد ونواحی آن تحت حاکمیت احمد ملقب به معزالدوله قرارگرفت.

     

    آ ل بویه فارس :

     بعد ازاستقراراین سه برادر درسرزمین های یاد شده علی ازسال 320 تا سال 338 ه ق درشیرازحکومت کرد.  او چون پسرنداشت پسربرادرش پناه خسرو را که ملقب بعضد الدین بود وصی خودش قرارداد. عضد الدوله وقتی برقدرت تکیه کرد وسلطنت را تجربه نمود به نقل تاریخ مفصل اسلام 13 سال بیشترنداشت. پدرو عمویش معزالدوله هراس ازاین داشتند که مبدا عضد الدوله نتواند میراث عماد الدوله را نگاه دارد، رکن الدوله خودش ومعزالدوله وزیرش را به فارس روان کرد تا عضد الدوله را یاری نماید که بتواند به وجه درست سرزمین را که برآن سلطنت دارد اداره نماید. وقتی این اطمنان حاصل شد آنهابه ساحه حکم روای خویش برگشتند. نکته که قابل مکث است دراینکه خاندان بویه به خصوص دوران سه برادرازاتحاد بالای برخوردار ودرهمکاری های سیاسی شان صادقانه رفتارداشتند که موئید این ادعا همین مسا له همکاری با جانشین برادربزرگ شان عماد الدین داشتند. چنین روحیه ی بود که دروقت بسیاراند ک این سه برادرسرزمین های زیاد را تصاحب کرده وسلطنت مستقل را بوجود آوردند. این سلطان جوان ازسال 338 تا سال 372 حکومت کرد واولین حادثه بزرگ دوران اولشکرکشی به عمان است که به کمک عمویش معزالدوله عمان را بدون جنگ گرفت وبرتمامی توابع آن مسلط گردید. عضد الدوله درمدت کوتاهی توانیست بغداد را نیزازعمویش وکرمان را ازپسرعمویش بگیرد ودامنه ی حکومت خودرا گسترش بدهد. اوکارهای عمرانی زیادکردازجمله مرقد مطهرحضرت علی، امام حسین راساخت وتعمیرنمود وهمین طوربیمارستان عضدی دربغداد وبند امیردرفارس ازکارهای مهم او به شمارمیرود. بعد ازاواشخاص چون شرف الدوله، بها الدوله سلطان الدوله، ابو کالیجارمرزبان ودرنهایت ملک رحیم به قدرت رسیدند که درگیراختلافات داخلی بودند. مشکل بیرونی که داشت ازناحیه سلطان محمود غزنوی بود که هرروزبیشترازدیروزقدرت می گرفت.

     

    آ ل بویه عراق، خوزستان وکرمان :

    با استقرارمعزالدوله دربغداد سال 334 دولت آ ل بویه ثبات شان را بدست گرفتند ودرسه حوزه که ازان نام برده شد به حکومت بنام آ ل بویه آغازنمودند. سه برادردریک اتحاد کلی وبه صورت صادقانه برخلاف خیلی ازدولتها، دراین نواحی وسیع حکومت می کردند. اما این اتحاد فقط دردوران این سه برادرتداومش را درکارنامه آ ل بویه ثبت کرد. بعد ازآن نسل دوم آ ل بویه را ه اختلاف را درپیش گرفت که منجربه درگیری های داخلی شد ودرنهایت ضعف وناتوانی، روبه سقوط رفتند. اما درهرصورت حدود 127 سال را این خاندان دراین مراکزگاهی مقتدروگاهی هم متزلزل حکومت راندند. شاخه ایکه درعراق عجم وعراق عرب به حکومت رسیدند مانند آ ل بویه فارس واصفهان، ری وکرمان با مشکلات  روبروبود. یک عده ازدوستداران خلیفه آ ل عباس خیلی دلی خوش ازمعزالدوله نداشتند چون انان شیعه مذهب بود وبا گرایش های شیعی حکومت می کردند؛ اما این مشکل خیلی آشکارقدرت نمای نمی کرد زیرا قبل ازتسلط معزالدوله برعراق شرایط اجتماعی وسیاسی به گونه ی بسیارناگواربود. حکومت درمیان آ ل حمدان وترک ها ودیگرخاندان های کوچک دربغداد درتبادله بود، این وضع آشفته، ظلم ها وبی نظمی های زیان باری را برای مردم درپی داشت؛ که ازاین ناحیه با مستقرشدن حکومت آ ل بویه ورفتارنرم وانسان دوستانه ای آنان، مردم بغداد وخوزستان درامنیت کامل قرارگرفتند. مسا له دیگرموجودیت آ ل حمدان بود که درناحیه موصل به صورت پراکنده وگاه هم مشکل سازبرای حکومت آ ل بویه محسوب می گردید. روند که تعریف شد بیشترمصداق دوران معزالدوله است که تا سال 356 یعنی سا ل مرگ او ادامه داشت. اما بعدازوی دیگرکشمکش های درون خاندانی میان پسران وپسران برادربرسرمناطق وقدرت بوجود آمد که سامانه ی ضعف حکومت آ ل بویه را آهسته آهسته فراهم آورد تا اینکه درسا ل 447 ه ق تاریخ حکومت داری این خاندان توسط طغرل سلجوقی به اتمام رسید.  

     

    آ ل بویه اصفهان، ری وهمدان :

    حسن ملقب به رکن الدوله که حکومت ری، اصفهان وهمدان را داشت با احترام به برادران خویش که متقابلا بین آنان وجود داشت تا سال 366 دراین مناطق سلطنت می کرد. بعد ازمرگ او دوپسرش ابومنصورموالد وله و فخرالدوله مطابق وصیت پدراولی اصفهان ونواحی را گرفت ودومی ری وهمدان را. اما حکومت  فخرالدوله زیاد دوام نکرد چون عضد الدوله بنابراختلاف که با او پیدا کرد به سرزمین های اصفهان حمله کرده فخرالدوله را به جانب خراسان متواری کرد. اما موید الدوله برسرزمین های ری وهمدان به حمایت عضد الدوله حکومت می کرد تا اینکه درسال 373 عضدالدوله مرد واوازآن به بعد به صورت مستقل برتمامی عراق عجم وطبرستان حکومت داشت. اووزیرنام آورودانشمند دارد بنام ابوالقاسم اسماعیل بن عباد معروف به صاحب. این مرد توانا باتدبیرکه داشت حکومتداری را برمؤید الدوله سهل ساخته بود. بعد ازمرگ عضد الدوله ومؤید الدوله فخرالدوله به حکومت میرسد زیرا این دوجانشین نداشتند. فخرالدوله به اهتمام بن عباد وزیربرادرش درسال 373 درجرجان به حکومت رسید واسماعیل بن عباد را وزیرش معرفی کرد که مردم نیزازآن استقبال نمودند وتا سال 385 به این پست باقی بود. درسال 387 فخرالدوله درقلعه تبرک شهرری ازمیان میرود که به احتمال قوی قبرش دراصفهان باشد وقبروزیردانشمند اسماعیل بن عباد نیزدراصفهان است.  بعد ازبه اتمام رسیدن حکومت فخرالدوله دوران بی نظمی آ ل بویه ری، همدان واصفهان شروع می شود. چون پسران فخرالدوله واجد شرایط حکومت نبود زن او سیده خاتون زمام اموررا بدست می گیرد وپسرچهارساله اش  مجد الدوله را نامزد امارت ری کرد. همدان وکرمانشاه را هم به پسردیگرش شمس الدوله سپرد. درسال 387 مجد الدوله به حکومت رسید وتا 430 درری حکومت داشت تا اینکه بدست غزنویان ازمیان رفت. برادراو شمس الدوله که ازسال 387 به حکومت همدان وکرمانشاه رسیده بود تا سال 412 دوام داشت که دراین دوران وزیردانشمند وفیلسوف اوابو علی حسین بن سینا حکومت اورا عالمانه اداره می کردو سبب بقای شان شده بود. البته باید روشن کرد که ابوعلی سینا درسال 403 ازخوارزم وارد ری ودرسال 405 به وزارت شمس الدوله رسید وازسال 412 تا سال 428 یعنی سال فوتش دراصفهان بسرمیبرد . اخرین حکمران آ ل بویه اصفهان ، ری وهمدان سمأا لدوله است که ازسال 412 تا سال 414 درهمدان بود.

     

    روابط داخلی وخارجی آ ل بویه :

    دیلمیان آ ل بویه بعد ازانکه به عرصه قدرت رسیدند ازیک شیوه ای مسامحت وسیاست آرام کارگرفتند. بدین معنی که با خلیفه عباسی که سنی مذهب بود رفتارمحترمانه را درپیش داشت واین کارسبب شد خیلی ازطرفداران خلیفه را جلب حکومت آ ل بویه نماید و شورش های که ازاین ناحیه احتمال میرفت منتفی گردید. مردم عراق عرب وعجم وهمچنین مردمان اصفهان، ری وهمدان ومناطق تحت مرکزیت فارس وولایات جنوب ایران ظلم وبیداد گری را زیاد تجربه کرده بودند وبی نظمی های زیادی را دیده بود، با حکومت منظم وترقی طلب آ ل بویه پیش آمد خوبی را نشان دادند. آزادی مذهبی را بوجود آوردند، پیروان مذاهب چهارگانه اهل سنت را درامورشان آزاد کذاشتند وزمینه را برای بروزهرچه بشترشیعیان نیزفراهم کردند. مردمان اندک که دردین اسلام نبود آنها نیزدرفضای بوجود آمده نفس راحت می کشیدند. آ ل بویه درروابط داخلی یعنی با مردم وملت تحت حاکمیت شان به گونه رفتارداشتند که آنها را به نحوی قانع می کردند که این حکومت بهترازهردوران است که آنها تا هنوزتجربه نموده اند. قلمرووسیعی حکومت شیعی آ ل بویه که ازمرزهای شامات وشمال شبه حزیره عربستان تا شمال (موصل) ونواحی دریای خزروخراسان واطراف کرمان گسترده شده بود دراین دوران به سوی شکوفای تمدنی درحرکت بودند. ری ، فارس وبغداد مرا کزفرهنگی وعلمی گردیده بود وهمه درتلاش ترقی بودند.

    درروابط خارجی یا همان روابط با دولتهای همسایه آ ل بویه گاهی درجنگ وگاهی هم درآرامش ودارای رابطه خنثی بودند. اما درطول دوران حاکمیت نسل اول آ ل بویه هیج گاه رقیب های سیاسی شا ن ازبیرون پیروزی را بدست نیاوردند که سرزمین های تحت سلطه آنان را بگیرند. معزالدوله دربغداد مشکلات زیاد را با آل حمدان درمرزهای شمالی یعنی موصل ونیزدرقسمت های ازشام داشت که دردوران او هرگیزاین رقیبان موفق به پس گرفتن بغداد یا کدام منطقه مهم دیگرنشد. همچنین ترکان که ازاطراف خلیفه ازبغداد فراری شده بودند گهگاه مساله را خلق میکرد که با درایت وکاردانی مدیران آ ل بویه ویا جنگ با آنها ازمیان میرفت. درحکومت فارس نیزروند عراق سنت بود، بازماندگان آ ل زیاردرمواقعی فرصت را غنیمت دانسته عده ای را به مخالفت با آ ل بویه برمی انگیخت که بازهم به شکست های پی درپی روبروبودند. درحکومت ری، اصفهان وکرمان هم اوضاع به نفع آ ل بویه رقم می خورد. دراین مناطق دست اندازی های ازجانب دوخاندان بشتردیده می شد. یک سامانیان بودند که درقسمت های ازخراسان حاکمیت داشتند ودوم آ ل زیاربودند که به صورت فراری درنواحی گیلان واطراف ری درمواقعی دردسرسازبرای آ ل بویه بودند. درعموم آ ل بویه توجه به پیشرفت داخلی ومردم تحت قیمومیت شا ن داشتند وبا دشمنان وهمسایه شان دایما درنزاع وکشمکش بودند. این حمله وحجوم ها پیکرمتفق ومتحد برادران آ ل بویه را هرگیزبه ضعف روبرونکردند. زیرا همان طوری که اشاره کردم اینان اتحاد صادقانه ی نسبت به همدیگرداشتند وهیجگاه دست به اختلافات درونی نیالودند. درنسل دوم حاکمان آ ل بویه، دوران عضد الدوله نیزازشکوفا ترین دوران این خاندان است. اما پس ازآن دیگرگراف سعودی شان را دنبال نمی کنند که درقسمت عوامل انقراض این خانواده مفصل ترروی آن بحث خواهد شد.

     

    آ ل بویه وگسترش فرهنگ اسلامی:

    عصرآل بویه یکی ازطلایی ترین دوران تاریخ اسلام است. این دوران را می توان دوران  جبرانی دانیست، دربرابراوج اختناق وعقب مانده گی دوران سیاه عباسی به خصوص بعد ازمامون که درفرایند تاریخ اسلام واقع شده است. سلطان های این خاندان ازتدبیراساسی برخورداربودند، نسبت به اینکه درراستای ترقی علمی وفرهنگی دردنیای اسلام گام های بنیادی را بردارد این روحیه سامانه ی را فراهم کرد تا این خاندان بد ست آورد های بزرگ درتاریخ اسلام نایل آیند. علم دوستی وفرهنگ پروری امرا وحاکمان آ ل بویه زمینه ی خوبی شد برای توسعه فرهنگی قرن چهارم واوایل قرن پنجم که تقریبا درتاریخ اسلام تا آن موقع بی نظیربود.  حکومت آ ل بویه دربیشترازیک قرن که برجغرافیایی وسیع اسلامی تسلط داشت درشکوفای فرهنگ وتمدن اسلامی کوشاه بود. مصداق کارکرد وتلاش این حکام را درنحوه گزینش افراد درپست های کلیدی حکومت می توان در یافت؛ صاحب بن عباد یکی ازاین افراد اگاه ودانشمند ودانش دوست است که درری به وزارت گماشته شده است. این وزیرکاردان وآزاد اندیش کتابخانه ی را درری تاسیس می کند که درآن هزاران جلد کتاب نگهداری می شده است. افزون براین سیاست همراه با عقلانیت حکام این خاندان وتحمل اندیشه های غیرومخالف باآنها، زمینه بالنده گی را فراهم آورد که تا آن زمان دردنیای اسلام بعد ازدوران پیامبروخلفا، مسلمانان ندیده بودند.  علما ودانشمندان زیاد دراین دوره به جهان علم واندیشه اسلامی تقدیم شده است که افتخارتاریخ اسلام است. اندیشمندان بزرگ چون: سید رضی، شیخ مفید، شیخ صدوق، شیخ طوسی، سید مرتضی که نه تنها ازعالمان مذهبی شیعه بودند بلکه کارکرد های علمی آنان درتقویت فرهنگ وعلوم اسلامی بسیارارزشمند وکارا است.

    " دوره ی آ ل بویه دوره اوج شکوه تمدن اسلامی است وعامل اصلی آن به رغم برخی ازنزاع های مذهبی، تسامحی بود که آ ل بویه دربرابرهمه گروه های مذهبی داشتند. یکی ازوزرای آ ل بویه درسال 383 دارالعلمی درمحله شیعه نشین کرخ تاسیس وکتابهای زیادی را وقف آن کرد" (جعفریان،1387: 236).

    هچنین در دوران حکومت آ ل بویه وبه خصوص عصرزرین عضد الدوله بیمارستان عضدی  دربغداد ونیزبند امیردرفارس ساخته می شود، که ازدست آورد های خیلی خوبی آن دوران به حساب می آید. آ ل بویه با سیا ست نرم وبا ایدئولوژی شیعی که دران سنی ها وحتی پیروان مذاهب وادیان دیگرجای برای خودشان تعریف متوا نیستند، به مدیریت جامعه توجه داشتند واین شیوه ی عمل شان بی نهایت موثرافتاد ومردم درآن عصرازآنان پشتبانی می کردند. طوریکه وزیرعضد الدوله نصربن هارون مسیحی است واوبه وزیرش دستورمیدهد که توجه به حال مسیحیان داشته باشد. این موضوع سبب شد که آنها براحتی بتوانند به اهداف عمرانی شان درساحه تحت قلمرو شان برسند ویا درجهت برآورده شدن آن، فعالیت نمایند.

     

    نقش آ ل بویه درگشترش تشیع :

    " ... وباید گفت ازنیمه قرن چهارم روحاً به خلافت بنی عباس که موجد ومروج مذاهب اربعه تسنن بودند خاتمه داده شد ومذهب حقه امامیه که بیش ازسه قرن درزیرپرده استتارخصومت امویان وعباسیان بود خارج شد" ( عمادزاده ، 1374 : 591).

    آ ل بویه که ازابتدا درفضای شیعی مذهب ودرکنارعلوی ها درطبرستان ودیلم زندگی داشتند دارای روحیه اهل بیت دوستی بوده وبه حقانیت آنها ایمان داشتند. جای شک نیست که آ ل بویه یگانه خاندانی شیعی  است که برای نخستین بارحاکمیت را ازخلیفه عباسی می گیرد وخلیفه مجبوربه اطا عت سیاسی ازآنان است وصرف درمقام خلافت به صورت سمبولیک وتشریفاتی قرارمی گیرد. تا این وقت شیعیان ومذهب شیعه دریک استتارفکری جابرانه ازطرف خلفای عباسی قرارداشتند  وظلم ها وبی عدالتی های زیادی را برآنها روا میداشتند. به قدرت رسیدن آ ل بویه افق تازه ی تاریخی را برای مذهب شیعه بوجود آورد ویک فرصت استثنای بود که بدست شیعیان افتاد.  درقلمروبزرگ دنیای اسلام صرف درچند منطقه ی محدود مانند طبرستان، اطراف ری، حومه بغداد و... پیش ازبه قدرت رسیدن آ ل بویه ازارزش های مذهبی شیعی به صورت آشکاریا نیمه آشکاریاد می شد، دیگرکس حق نداشتند مذهب شان را برملا کند چون حکومت جبارونامشروع عباسیها به شدت تمام برضد شیعیان مبارزه می کردند. دراین دوران شیعیان معروف به رافضی بودند که متاسفانه ازطرف عالمان همیشه درباری، زورپرست وظاهرنگر، این لقب به شیعیان واندیشه آنان داده شده بود. درچنین یک اوربیتال فکری که عامه ی مردم با آن روبروبودند آل بویه ازسرزمین دیلمان به کاخ قدرت بغداد میرسد. حاکمان سیاستمداروهوشیاراین خاندان هرگیزدرپی انتقام اعمال نیستند که نظام خلافت وعمالان شان درگذشته برشیعیان روا داشته اند. آ ل بویه شیعه مذهب بعد ازآنکه به سکوی قدرت سیاسی تکیه کردند اعتقادات وارزش های شیعی را گسترش دادند. دستوردادند که روزدهم محرم که روزشهادت امام حسین علیه اسلام است مردم عزاداری کنند وشهرنمای عزاداری را به خود بگیرد، که درسال 352 معزالدوله برای نخستین بارازقیام عاشورای حسینی به صورت بی سابقه اش دربغداد تجلیل کرد. تبارزاین موضوعات موجبات ترویج ونشرهرچه بیشترتشیع درآن زمان گردید واصول واساسات مکتب اهل بیت را به عامه ی مردم فهماند. شهادت به جانشینی حضرت امیرالمومنین دراذان واقامه نماز ونیزحی علی خیرالعمل به صورت علنی ادا می شد.  تجلیل ازعید بزرگ غدیرخم نیزازیاد گارهای دوران آ ل بویه درسرزمین اسلامی است. حکام آ ل بویه طوری که پیشترتذکرداده شد ازسیاست همه گان پسند، برای مدیریت جامعه که بران حکومت داشت، استفاده می کرد، طوریکه بتوانند دریک جوکاملا مسالمت آمیزبه گسترش هرچه بیشتراعتقادات واندیشه های شیعی بپردازند. با این بنیش وکارکرد، به موفقیت های بزرگ درقدرتمند کردن شیعیان درطول دوران حکومت شان نایل آمدند.

     

    عوامل فروپاشی حکومت آ ل بویه:

    اقتداراصلی آ ل بویه تا انتهای دوران عضد الدوله به وضوح دیده می شود اما ازاین زمان به بعد مشکلات این خاندان همانند خیلی ازخاندان های حکومتگراسلامی متاسفانه ازدرون شروع می شود، تا اینکه زمینه ی دست یابی دشمنان که درپی فرصت بودند، را فراهم می آورد. نظریه جامعه شناسانه ی بن خلدون که دوران زندگی جوامع انسانی را درعموم به پنج مرحله تقسیم می کند، اینجا می توان مصداقش را درحکومت آ ل بویه جستجوکرد.  تلاش برای پیروزی، رسیدن به پیروزی، تلاش برای حفظ پیروزی، دوران اصراف وتبذیر، ودرنهایت افول،  پنج مرحله ای است که بن خلدون درعلم الاجتماع درمورد جوامع انسانی به صورت عموم ذکرمی کند. این فرایند را که بن خلدون تعریف می کند دقیقا درمسیرحرکت سیاسی آ ل بویه مشاهده می شود. حکومت آ ل بویه را عوامل ذیل درپرتگاه انقراض قرارداد.

    عوامل درونی:

    1-             کشمکش های داخلی که درمیان شاهان وحاکمان این خاندان به خصوص بعد ازمرگ عضد الدوله بوجود آمد ریشه در قدرت طلبی های خود بینانه ی بعضی ازحاکمان آ ل بویه دارد. این اختلافا ت درونی براحتی توانیست رشته ی استحکام قدرت سیاسی آ ل بویه را دربرابردشمنان درپی فرصت ضعیف نماید.

    2-             روآوردن حاکمان به استراحت وغفلت ازمسایل سیاسی عامل دیگری است که حکومت این خاندان را ازدرون به صوب ضعف پیش می  برد.

    3-             توسعه طلبی حاکمان آ ل بویه  درقلمروی کوچک که حکومت داشتند نیزسبب شد نظم واتحاد عمومی را ازبین ببرد وبه افول این حکومت کمک نماید.

    عوامل خارجی:

    1-     قدرت گرفتن روزافزون ترکها وترکمان های که دراطراف وساحات حاشیه ی حکومت آ ل بویه قرارداشتند.

    2-     گسترش قدرت های شرقی چون غزنویان، سلجوقیان نیزدرازمیان رفتن حاکمیت آ ل بویه نقش اساسی داشت که درنهایت هم بدست سلجوقیان، تاریخ سیاسی این حکومت پایان داده شد.

     

    نتیجه:

    آنچه به عنوان نتیجه ازتحلیل این قطعه ای ازتاریخ اسلام برای ما روشن می شود اینکه حکومت آ ل بویه با توجه به ایدئولوژی شیعی که داشتند درظرف زمان کم دریک فضای اختناق آ وردربرابرفعالیت های شیعیان، با تلاش وهمت بلند سیاسی به قدرت بزرگ دست یافتند. اتحاد وهمبستگی نکته ی دیگریست که در روند به حکومت رسیدن وحکومت داری موفق نقش اساسی راداشته است. مسا له سوم، تا وحدت حاکمان آ ل بویه به صورت عملی برقراربود هرگیزدشمنان شان جرإت نتوانیستند حاکمیت آنها را با خطرجدی روبروکند. همچنین سیاست همراه با تدبیرعاقلانه وتوام با تسامح درقبال افکار، اندیشه ومذاهب دیگرتداوم این حکومت را ضمانت نمود وبستری را برای ترقی وپیشرفت، دراین دوران مهیا کرد.

     

    منابع :

    1-    جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران:  سازمان جغرافیایی  نیروی مسلح،1387،

    2-    ویک پیدیا، مقالات تحقیقی،

    3-    شپولر، برتولد، تاریخ ایران درقرون نخستین اسلام، ترجمه جواد فلاطوری، انتشارات علمی فرهنگی، جلد دوم، 1391 .

    4-    خضری، احمد رضا، تشیع درتاریخ،

    5-    عماد زاده حسین، تاریخ مفصل اسلام وتاریخ ایران بعد ازاسلام، تهران: انتشارات اسلام، 1374.

    6-    - جعفریان، رسول، ازطلوع طاهریان تاغروب خوارزم شاهیان، تهران: موسسه فرهنگی  دانش اندیشه ای معاصر،1377.

    7-    ر. ن. فرای، تاریخ ایران ازفروپاشی دولت ساسانیان تا آمدن سلجوقیان، جلد چهارم، مترجم حسن انوشه، تهران: انتشارات امیرکبیر،1387.

    8-    آشتیانی، عباس اقبال، تاریخ کامل ایران،جلددوم، تهران: گلستان شاعران، 1385.

     

     

    نویسنده : بازدید : 4 تاريخ : سه شنبه 23 شهريور 1395 ساعت: 2:53